رفع حكم موجود ، به طورى كه اگر ترك گردد ، در آينده حكم ديگرى به جاى آن واجب مىشود » . 3 - « أمر كان يعمل به من قبل ثمّ ينسخ بحادث غيره ؛ نسخ عبارت است از حكمى كه پيشتر بدان عمل مىشده و سپس به موجب رويدادى ، عمل بدان منسوخ مىگردد » ، مانند آيه‌اى كه در برگيرنده حكمى بوده به آيه ديگرى ، حكمش ، نسخ گشته و مرتفع مىگردد ، اين تعريف را احمد بن فارس بن زكريا ، لغت‌شناس معروف اسلامى در كتاب ارزشمند خود « معجم مقاييس اللغه » آورده است « 1 » . 4 - « نسخ الكتاب ، إزالة الحكم به حكم يتعقبّه . . . ؛ نسخ كتاب يعنى ازاله و ابطال حكمى ، به وسيلهء حكمى ديگر كه پس از آن ، فرويش مىنمايد » . خداوند فرمود : « ما ننسخ من آية . . . » « 2 » . 5 - « و في الاصطلاح رفع الحكم الشرعى بدليل شرعى متأخّر على وجه لولاه لكان ثابتا . . . إن النسخ ليس بإبطال بل بيان لإنتهاء مدّة الحكم ؛ « 3 » نسخ در اصطلاح ( شرع ) عبارت است از رفع حكم شرعى به دليل شرعى متأخر به نحوى كه اگر دليل شرعى متأخّر نبود ، آن حكم به عنوان حكم شرعى استوار مىماند » . وى در ادامه مىگويد : « نسخ » ابطال حكم نيست ، بلكه بيان كنندهء ، پايان زمان و

--> شخصيتهاى اماميه در قرن چهارم است ، وى از ميدانداران بزرگ كلام ، فقه ، تاريخ ، حديث ، اصول الفقه ، رجال ، تفسير ، و . . . و از اساتيد علم الهدى مرتضى و سيد رضى جامع نهج البلاغه ، و شيخ الطائفه طوسى و از رهبران بلا منازع شيعه در عصر خود و از اوتاد آن روزگاران بوده و به سال ( 413 ه . ق ) رحلت كرد . ( 1 ) احمد بن فارس ، پيشين ، ج 5 ، ص 424 . ( 2 ) اين تعريف قرآن‌پژوه بزرگ قرن پنجم هجرى ، حسين بن محمد ، معروف به راغب اصفهانى متوفاى ( 502 ه . ق ) مىباشد . ر . ك : به مفردات ، ص 490 ، مادهء نسخ ) . ( 3 ) ر . ك : ميرزاى قمى ، قوانين الاصول ، ج 1 ، تاريخ و نوبت چاپ ندارد - تهران : مكتبة العلمية الاسلامية ، چاپ سنگى ، قطع رحلى ، صص 316 - 320 ميرزا ابو القاسم القمى ( ت 1231 ه . ق ) از شخصيت‌هاى بزرگ و از انديشمندان بىمثيل شيعه اماميه و داراى كرامات عديده‌اى است كه ارباب حاجات هنوز هم از تربت پاك وى در شيخان قم بهره مىجويند . وى اصول را به طور برجسته‌اى متحول كرده و اصول و ابواب آن را گسترده و با نقد انديشه دانشمندان كهن ، مطالب بسيار ارزنده و بكرى را بر پژوهشگران عرصه انديشه اسلامى ، تقديم كرد ، روحش شاد .